|
Çocuklarda Konuşma Gelişimi, Evreleri ve Destekleyici Unsurlar… 
Konuşma kişinin kendisi ve çevresiyle dengeli bir ilişki kurmasına ve sürdürmesine yarayan, geleneksel sembollerin yer aldığı tüm bedensel tepkiye dayanan bir iletişim dizgesidir.
Ayni yasta ve ayni gruptaki öğrencilerin konuşmaları arasında ayrılıklar olabilmektedir. Bazı çocuklar yaşıtlarından daha önce ya da sonra konuşabilir,ayni kelimeleri farklı telaffuz edebilirler.Ayni yastaki iki çocuktan bir tanesi çok net ve anlaşılır konuşurken bir diğerinin konuşması anlaşılamayabilir, bebeksi öğeler içerebilir.
Çocukların konuşma gelişimleri birbirinden farklıdır. Bu farklılık çok değişik nedenlere bağlı olabilir. Çocuğun kendisiyle ilgili ve çevresiyle ilgili etkenler gibi… Çocukla ilgili etkenler zekâ, çocuğun sağlığı, olgunlaşması, cinsiyet farklılıkları(yapılan araştırmalara göre kızlar daha erken konuşur, sözcük dağarcıkları daha geniştir ve telaffuzları daha düzgündür.) çocuğun duygusal durumu gibi etkenlerdir. Çevreyle ilgili etkenler söz konusu olduğunda ise çocukla ilgili hiçbir gelişimsel sorun olmasa da çevre koşulları uygun değilse çocuk konuşma yeteneğini kazanamayabilir.
Çevrenin anlamı çok geniş olsa da aile ilk çevre olarak kabul edilebilir. Çocuğun ailede tek çocuk ya da ikiz, üçüz olusu, anne babanın sosyo-ekonomik ve kültürel düzeyleri, evde yabancı dil ya da birden fazla dil konuşulması, anne babanın ve diğer aile bireylerinin kendi aralarındaki uyumu, evde çocukla meşgul olanların sayısı, yas ve bilgisi gibi etmenler konuşma gelişimini biçimlendirir. Çocuğun konuşma için uyarılması, güdülenmesi, özendirilmesi, fazla konuşma, aşırı sevgi gibi durumlarda etkilidir.
Konuşmayı öğrenmek uzun ve karmaşık bir süreçtir. Çocuk konuşmayı öğrenmeye hazır duruma gelene kadar doğa bu boşluğu belirli iletişim biçimleriyle kapatır. Ağlama, babildama, jest ve mimikler boşluk dolduran iletişim biçimleridir.
İlk dönem (0-3 ay) ağlama dönemidir. Çocuk ağlayarak sıkıntı ve ihtiyaçlarını ifade eder. 3–6 ay arası değişik seslerin çıkarıldığı ve konuşma oyunlarıyla geçen babildama dönemidir. 6–12 aylar arası çağıldama dediğimiz da-da-da ba-ba-ba gibi hecelemelerle geçen bir süreçtir. İlk kelimeler genellikle 12. ay civarında söylenir. 12–18 aylar arası çocuklar doğru ve gerçek konuşmaya geçişe hazır hale gelirler. Bu evre öğretilebilir evre olarak tanımlanabilir.
2 yasa doğru çocuklar iki ya da üç sözcüklü basit cümleler kurmaya başlarlar. Konuşma hevesleri artar, durmadan konuşmak isterler, fakat söyleyecekleri sözcükleri çabucak bulamaz ve kolaylıkla kullanamazlar. Zihinsel gelişim hızları konuşma yeteneğiyle paralel gidemeyebilir. Bu durumlarda 2–5 yas aralığında konuşma gelişimlerinde bir tutulma olayı görülebilir. Bu tutulma kekemelik gibidir. Ama gerçek kekemelik değildir. Gelişim gereği yaşanan geçici bir evredir. 4–5 yas dolaylarında bu tutulmaların geçmemesi durumunda bir konuşma terapistine danışmakta fayda olacaktır.
4 yas civarı çocukların değişik sözcükler söyleyip güldükleri, soru sorma ile karakterize olan bir dönemdir. Bu dönemde çocuklardan bazıları anadilinin konuşma seslerini çıkarmayı başardıkları halde kimi çocuklar bazı sesleri çıkarmakta güçlük çekmektedirler.
İlkokul dönemine gelindiğinde çocukların çoğu konuşma dönemlerini aşmış olurlar. Fakat bireysel farklılıklar konuşmada da görülür.
Okul öncesi dönemde çocuk hangi yasta ve konuşma gelişiminin hangi evresinde olursa olsun konuşma gelişimini desteklemek için yapılabilecekler şöyledir;
- Günün her etkinliğini sözel olarak ifade edin. Ne yapmakta olduğunuzu karsınızda akranınız varmışçasına kendi ifade ve kelimelerinizle anlatın.
- Bol bol, özellikle resimli hikâye kitapları okuyun. Sonrasında çocuğunuzun anlatabilmesi için cesaretlendirin ev sabırla dinleyin.
- Basit çocuk şarkıları, tekerlemeler, şiirler söyleyin. Eslik etmesi ya da tekrar etmesi için teşvik edin.
- Gördüğünüz her nesneyi ya da olayı isimlendirin ve tekrarlamasını isteyin. Anlamayacağını ya da hatırlamayacağını düşünmeyin. Hiç düşünmediğiniz bir nokta da nesneyi ya da olayı isimlendirebilir.
- Ses tonunuzda değişiklikler yaparak oyunlar oynayın. Olabildiğince yüksek ya da olabildiğince yumuşak sesle konuşarak tekrar etmesini bekleyin. Bu çalışmalarda müzik aletleri de kullanabilirsiniz. Ses kontrolü konuşmanın kazanılmasında önemli bir etkendir.
- Çocuğa peşi sıra 3-4 emir içeren cümleler söyleyin ve hatırlamasını, ayni sırayla yerine getirmesini bekleyin. Hafıza etkinlikleri de konuşmayı kazanmada etkilidir.
- Televizyon, CD izlerken enteraktif bir ortam yaratın. Gördüklerinizi anlatın ve anlatmasını isteyin. İletişim araçlarını bu şekilde kullanarak olumsuz etkilerini egale etmiş olur, aksine konuşma gelişimi için materyal haline dönüştürebilirsiniz.
- Tekrar oyunları oynayın. Peşi sıra 3–4 rakam söyleyip tekrar etmesini bekleyin. Zamanla rakam sayılarını arttırın
- Basit fıkralar anlatın. Kendisinin anlatması için cesaretlendirin. Böylece mizah duygusunun gelişimi içinde fırsat yaratmış olursunuz.
- Aksam yemeklerinde sırayla gün içinde yasadıklarınızı anlatın. Anlatmaya her zaman için siz başlayın. Sıra çocuğunuza geldiğinde anlatmasını isteyin, sabırla dinleyin. Anlatmak istemezse ise zorlamayın.
- Tamamlama oyunları oynayın. Bildiğiniz hikaye, şarkı ya da tekerlemelerin bir kısmını siz ifade edin, kalanını tamamlaması için teşvik edin.
- Zaman kavramlarından bahsedin. Geçmiş ve gelecek arasında bağlantı kurabilmesine, dün-bugün-yârin gibi kavramları cümle içinde doğru anlamlarıyla kullanabilmesine yardımcı olun.
- Gelişimsel kekemelik durumlarında çocuğun konuşmasına aşırı titizlik gösterilmemeli, endişeden uzak olunmalıdır. Çocuğun konuşması bitene kadar sabırla dinlenmelidir. Konuşurken “dur, acele etme” “yeniden basla” gibi uyarılarda bulunulmamalıdır. Çocuğunuz konuşurken dudak devinimlerine değil gözlerine bakılmalıdır. Çevredeki herkesten denk tutumlar benimsemeleri istenmeli, çocuğun durumu hakkında yanında konuşmaktan kaçınılmalıdır.
- Konuşmanın normal nitelikler taşıması için en önemli unsurlardan biri çocuğun kendisine güvenmesinden geçer. Çocuğunuza sorumluluklar verin ve aldığı sorumlulukları yerine getirebilmesi için destek olun.
- Çocuğunuzu her zaman her yerde çok sevin. Gelişimin her evresinde olduğu gibi konuşma gelişiminde de “sevgi” en önemli faktördür.
Psikolog Neslihan Yücel
|
